Đấu thầu nâng cao bắt đầu khi bạn đã làm được vài bộ hồ sơ trọn vẹn và muốn hiểu vì sao có bộ thắng, có bộ bị loại. Bài này nói về phía đánh giá, về cách xử lý khi có tranh chấp và về những rủi ro pháp lý mà người làm thầu lâu năm vẫn có thể vấp phải.
Khi nào cần kiến thức đấu thầu nâng cao
Nếu bạn mới làm quen, hãy đọc phần nền tảng trong bài đấu thầu cơ bản trước. Kiến thức nâng cao hữu ích khi bạn phải trực tiếp chấm hồ sơ, soạn hồ sơ mời thầu cho đơn vị mình, hoặc đại diện nhà thầu làm việc với bên mời thầu khi có vướng mắc.
Người làm thầu giỏi cần nhìn được cả hai phía. Hiểu cách tổ chuyên gia đọc hồ sơ giúp bạn viết hồ sơ dễ chấm hơn. Hiểu quyền và nghĩa vụ của mình giúp bạn phản ứng đúng khi kết quả không như mong đợi.
Đánh giá hồ sơ dự thầu theo tiêu chuẩn kỹ thuật và tài chính
Hồ sơ mời thầu luôn quy định trước tiêu chuẩn đánh giá. Tổ chuyên gia chỉ được chấm theo đúng những tiêu chuẩn đó, không thêm không bớt. Quá trình thường đi qua ba lớp.
Lớp đầu tiên là kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ: có đủ thành phần, có chữ ký đúng người, có bảo đảm dự thầu hợp lệ hay không. Hồ sơ thiếu những yếu tố cơ bản có thể bị loại ngay ở lớp này, dù nội dung phía sau rất tốt.
Lớp thứ hai là đánh giá năng lực và kinh nghiệm. Tổ chuyên gia đối chiếu hợp đồng tương tự, nhân sự chủ chốt, thiết bị và tình hình tài chính của nhà thầu với mức yêu cầu tối thiểu. Đây là bước đạt hoặc không đạt, không có chuyện bù điểm.
Lớp thứ ba là đánh giá kỹ thuật và tài chính. Tuỳ phương pháp, kỹ thuật được chấm theo tiêu chí đạt hoặc không đạt, hoặc theo thang điểm. Sau đó, giá dự thầu được đưa về cùng một mặt bằng để so sánh. Một nhà thầu đề xuất giá thấp nhưng thiếu hạng mục sẽ bị hiệu chỉnh, chứ không mặc nhiên có lợi thế.
Làm rõ hồ sơ, sai lệch và hiệu chỉnh
Trong khi chấm, tổ chuyên gia có thể đề nghị nhà thầu làm rõ những chỗ chưa rõ trong hồ sơ. Việc làm rõ chỉ để giải thích nội dung đã có, không được dùng để sửa đổi bản chất hồ sơ hay bổ sung thứ vốn thiếu.
Một tình huống minh hoạ: nhà thầu nộp hợp đồng tương tự nhưng thiếu trang xác nhận hoàn thành. Nếu tài liệu đó chỉ là chứng minh cho nội dung đã kê khai, bên mời thầu có thể yêu cầu bổ sung trong khuôn khổ làm rõ. Còn nếu cả hợp đồng không được kê khai, việc bổ sung có thể bị coi là thay đổi bản chất hồ sơ.
Sai lệch là phần khác biệt giữa hồ sơ dự thầu và yêu cầu của hồ sơ mời thầu. Có sai lệch được chấp nhận và có sai lệch làm hồ sơ bị loại. Với sai lệch thiếu hoặc thừa về giá, bên mời thầu sẽ cộng hoặc trừ để hiệu chỉnh theo cách hồ sơ mời thầu đã nêu. Nhà thầu nên đọc kỹ cách xử lý này trước khi chốt giá.
Nhiều sai lệch phát sinh ngay từ khâu chuẩn bị. Trước khi nộp, nhà thầu nên rà lại hồ sơ theo quy trình làm hồ sơ dự thầu để giảm số điểm phải làm rõ sau này.
Kiến nghị và giải quyết kiến nghị trong đấu thầu
Nhà thầu cho rằng quá trình lựa chọn có điều kiện bất lợi hoặc không đúng quy định thì có quyền kiến nghị. Nội dung kiến nghị có thể liên quan tới hồ sơ mời thầu, tới kết quả, hoặc tới quá trình lựa chọn nhà thầu.
Trình tự thường là gửi kiến nghị tới bên mời thầu hoặc chủ đầu tư trước. Nếu không đồng ý với cách giải quyết, nhà thầu có thể gửi tiếp tới cấp cao hơn theo quy định. Mỗi giai đoạn có thời hạn riêng, và hồ sơ kiến nghị phải nêu rõ căn cứ, nên đừng viết chung chung.
Theo kinh nghiệm của chúng tôi, kiến nghị mạnh nhất thường bám vào điều khoản cụ thể: hồ sơ mời thầu ghi thế nào, tổ chuyên gia đánh giá ra sao và điểm khác biệt nằm ở đâu. Kiến nghị chỉ dựa trên cảm giác bị đối xử bất công thường khó thuyết phục. Thời hạn và thủ tục chính xác bạn cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Nếu muốn theo dõi gói thầu và kết quả trên hệ thống, bạn có thể dùng Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia để tra cứu thông báo và kết quả đã công khai. Việc này giúp bạn đối chiếu quyết định với hồ sơ gốc.
Các hành vi bị cấm và hệ quả pháp lý
Luật liệt kê nhiều hành vi bị cấm trong đấu thầu. Những nhóm quen thuộc gồm đưa hối lộ, thông thầu, gian lận trong hồ sơ, cản trở người khác tham gia, và xung đột lợi ích giữa bên mời thầu với nhà thầu. Chúng tôi không đi vào chi tiết cách vi phạm, mà chỉ nhấn mạnh hệ quả để bạn thấy rủi ro.
Nhà thầu vi phạm có thể bị loại khỏi gói thầu, bị cấm tham gia đấu thầu trong một thời gian, bị đăng tải thông tin vi phạm công khai và chịu trách nhiệm hành chính hoặc hình sự tuỳ mức độ. Cá nhân liên quan cũng có thể bị xử lý riêng.
Một lỗi hay gặp ở doanh nghiệp nhỏ là dùng chung đầu mối, chung người ký hoặc chung tài khoản nộp hồ sơ cho nhiều nhà thầu cùng tham gia một gói. Dù ý định ban đầu chỉ là tiện việc nội bộ, hành vi đó có thể bị xem là dấu hiệu bất thường về độc lập giữa các nhà thầu.
Để phòng tránh, hãy tách bạch nhân sự, hồ sơ và thông tin tài khoản giữa các đơn vị tham gia. Lưu lại căn cứ cho từng quyết định quan trọng. Với những tình huống pháp lý phức tạp, hãy hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền, vì bài viết chỉ mang tính tham khảo.
Người làm thầu nâng cao giỏi không nhất thiết là người thuộc nhiều điều luật nhất, mà là người biết lúc nào cần đọc lại hồ sơ mời thầu, lúc nào cần hỏi và lúc nào nên dừng lại. Hãy tiếp tục với bài về thẩm định trong đấu thầu để hiểu thêm phía bên mời thầu và cơ quan thẩm định.
